રાષà«?ટà«?રગીત àª?ટલે રાષà«?ટà«?રની સામà«?હિક આકાંકà«?ષા અàªàª¿àªµà«?યકત કરતà«?ં ગીત. રાષà«?ટà«?રગીતમાં રાષà«?ટà«?રનો સમૂહઆતà«?મા (Group soul) પોતાની અàªà«?યરà«?થના વà«?યકત કરે છે. રાષà«?ટà«?રગીતના સà«?વરૂપ દà«?વારા આપણે તે રાષà«?ટà«?રની અને રાષà«?ટà«?રના લોકોની તતà«?કાલીન સંસà«?કૃતિ અને મનોદશા સમજી શકીàª? છીàª?.
સામાનà«?ય રીતે àª?વી માનà«?યતા પà«?રચલિત છે કે રાષà«?ટà«?ર (Nation) ની વિàªàª¾àªµàª¨àª¾ પà«?રાચીન àªàª¾àª°àª¤àª®àª¾àª‚ વિકાસ પામી ન હતી. રાજકીય રીતે àªàª¾àª°àª¤ àª?ક રાષà«?ટà«?ર ન હોય તેમ બની શકે, પરંતà«? ધારà«?મિક, આધà«?યાતà«?મિક, સામાજિક અને સાંસà«?કૃતિક દષà«?ટિથી àªàª¾àª°àª¤ બહà«? પà«?રાચીનકાળથી àª?ક રાષà«?ટà«?ર હતà«?ં અને સતત àª?ક રાષà«?ટà«?ર રહà«?યà«?ં છે. વેદમાં અનેક સà«?થાન પર àªàª¾àª°àª¤àªµàª°à«?ષનો, આરà«?યવરà«?તનો àª?ક રાષà«?ટà«?ર તરીકે ઉલà«?લેખ જોવા મળે છે.
યજà«?રà«?વેદના બાવીશમા અધà«?યાયના બાવીશમા અનà«?વાક તરીકે પà«?રાચીન àªàª¾àª°àª¤àª¨à«?ં, વૈદિકકાળના àªàª¾àª°àª¤àª¨à«?ં રાષà«?ટà«?રગીત સંગà«?રહિત છે.
आ ब�रह�मन ब�राह�मणो ब�रह�मवर�चसी जायतामा राष�ट�रे
राजन�य: शूर ईषव�योडतिव�याधी महारथो जायतां
द�रोग�ध�रीधेन�र�वोढानडवानाश�: सप�ति: प�रन�ध�रिर�योषा जिष�णू
रथेषà¥?ठा: सà¤à¥‡à¤¯à¥‹ यà¥?वासà¥?य यजमानसà¥?य वीरो जायतां
निकामे निकामे न: पर�जन�यो वर�षत� फलवत�यो न
ओषधय: पचयन�तां योगक�षेमो न कल�यताम�
(यज�र�वेद ; 22-22)
“હે àªàª—વાન ! અમારા રાષà«?ટà«?રમાં બà«?રહà«?મતેજથી તેજસà«?વી બà«?રાહà«?મણો ઉતà«?પનà«?ન થાઓ. અમારા રાષà«?ટà«?રમાં શૂરવીર, બાણાવળી, શતà«?રà«?ઓને પરાસà«?ત કરનાર, મહારથી કà«?ષતà«?રિયો ઉતà«?પનà«?ન થાઓ. અમારા રાષà«?ટà«?રમાં ગાયો પà«?ષà«?કળ દૂધ આપનારી હો; બળદો બળવાન હો; ઘોડાઓ શીઘà«?રગામી હો. અમારા રાષà«?ટà«?રમાં સà«?તà«?રીઓ વિનયશીલ અને સંસà«?કારી હો. અમારા રાષà«?ટà«?રમાં રથમાં બેસનાર વીરો વિજયશીલ હો. અમારા રાષà«?ટà«?રમાં યજમાનને વીર અને સàªàª¾àª®àª¾àª‚ બેસવા યોગà«?ય યà«?વાન પà«?તà«?રો ઉતà«?પનà«?ન થાઓ. અમારા રાષà«?ટà«?રમાં જà«?યારે જà«?યારે વરસાદ જોઈàª? તà«?યારે તà«?યારે વરસાદ (મન માગà«?યા મેઘ વરસે). અમારા રાષà«?ટà«?રમાં ફળથી àªàª°àªªà«‚ર વનસà«?પતિ-ઔષધીઓ પાકે. અમારà«?ં સૌનà«?ં યોગકà«?ષેમ ઉતà«?તમ સà«?વરૂપે સંપનà«?ન થાઓ.’
વેદનો àªàª¾àª— હોવાથી આ રાષà«?ટà«?રગીત મંતà«?રસà«?વરૂપ છે. આ મંતà«?રના ઋષિ આ મંતà«?રમાં પોતાની વà«?યકà«?તિગત નહિ, પરંતà«? સમગà«?ર રાષà«?ટà«?રની અàªà«?યરà«?થના વà«?યકત કરે છે, ઋષિનો અંતરાતà«?મા સમગà«?ર રાષà«?ટà«?રના અંતરાતà«?મા સાથે àª?કતા સાધે છે. ઋષિની વà«?યકà«?તિગત ચેતના રાષà«?ટà«?રની ચેતના સાથે àª?ક થઈને આ અàªà«?યરà«?થના કરે છે, તેથી આ અàªà«?યરà«?થના વà«?યકà«?તિની નહિ, પરંતà«? રાષà«?ટà«?રીય અàªà«?યરà«?થના બની શકી છે.
હવે આપણે જોઈàª? કે આ અàªà«?યરà«?થનામાં ઋષિ શà«?ં શà«?ં માગે છે.
સૌ પà«?રથમ તો આપણે àª? નોંધવà«?ં જોઈàª? કે આ મંતà«?રમાં ઋષિ પોતાના માટે કશà«?ં માગતા નથી. ઋષિ સમગà«?ર રાષà«?ટà«?ર માટે માગે છે, પà«?રારà«?થે છે. આ પà«?રારà«?થના ‘સà«?વ’ ને અતિકà«?રમીને થયેલી પà«?રારà«?થના છે. ‘સà«?વ’ ને અતિકà«?રમીને થયેલી પà«?રારà«?થના ‘સà«?વ’ ની પà«?રારà«?થના કરતાં અનેકગણી બલપૂરà«?ણ હોય તે સà«?વાàªàª¾àªµàª¿àª• છે. ‘સà«?વ’ ના કેનà«?દà«?રનà«?ં àªà«‡àª¦àª¨ થયા પછી જે પà«?રારà«?થના આવે છે તે પà«?રારà«?થનાનà«?ં પોત જ જà«?દà«?ં હોય છે, તે પà«?રારà«?થનાનà«?ં તેજ જ અનેરà«?ં હોય છે. આ પà«?રારà«?થના અહંની પà«?રારà«?થના નથી, અહંમà«?કà«?ત અવસà«?થાની પà«?રારà«?થના છે, તેથી જ તે મંતà«?રની àªà«‚મિકાàª? પહોંચેલી પà«?રારà«?થના છે, અને તેથી જ વેદમાં સà«?થાન પામેલી પà«?રારà«?થના છે. ઋષિ આ પà«?રારà«?થના કોને સંબોધીને કરે છે ? ઋષિ આ પà«?રારà«?થના કà«?યા દેવને સંબોધીને કરે છે ?
ઋષિ આ પ�રાર�થના અન�ય કોઈ દેવ કે દેવીને ઉદ�દેશીને કરતાં નથી, પરંત� પરબ�રહ�મ પરમાત�માને ઉદ�દેશીને કરે છે. ‘બ�રહ�મ’ તે પરમાત�માન�ં �ક ઉત�તમ નામ છે અને વૈદિક ઋષિઓને આ નામ ઘણ�ં પ�રિય હોય તેમ લાગે છે. બ�રહ�મ અર�થાત� પરબ�રહ�મ પરમાત�મા પરમદેવ છે, દેવોના પણ દેવ છે. અહીં ઋષિ જે પ�રાર�થના કરે છે, તે પરમ કોટિની પ�રાર�થના છે અને તેથી તે ઉચિત રીતે જ પરમદેવ બ�રહ�મને ઉદ�દેશીને કરવામાં આવે છે. હવે આપણે જોઈ� કે આ પ�રાર�થનામાં ઋષિ પોતાના રાષ�ટ�ર માટે પરબ�રહ�મ પરમાત�મા પાસે શ�ં શ�ં માગે છે ?
(1) અમારા રાષ�ટ�રમાં બ�રાહ�મણો તેજથી સંપન�ન હો.
અહીં ‘બà«?રાહà«?મણ’ શબà«?દજà«?ઞાતિવાચક નથી. જે બà«?રહà«?મજà«?ઞાન પામવા માટે ઉદà«?યત બને તે બà«?રાહà«?મણ છે. ઋષિ પોતાના રાષà«?ટà«?ર માટે બà«?રહà«?મજà«?ઞાનીઓની માગણી કરે છે. જે સૌથી મહતà«?વપૂરà«?ણ માગણી હોય તે સૌથી પહેલા કà«?રમમાં મૂકવામાં આવે, તેવી પરંપરા છે. ઋષિ અહીં સૌથી પહેલી અરà«?થાત સૌથી મહતà«?વપૂરà«?ણ માંગણી કરે છે. – બà«?રહà«?મજà«?ઞાનથી સંપનà«?ન બà«?રાહà«?મણોની. પà«?રારà«?થનાની આ પà«?રથમ પંકà«?તિમાં જ àªàª¾àª°àª¤à«€àª¯ સંસà«?કૃતિનà«?ં કેનà«?દà«?રસà«?થ તતà«?વ, àªàª¾àª°àª¤à«€àª¯ સંસà«?કૃતિનો આતà«?મા અàªàª¿àªµà«?યકà«?ત થાય છે. àªàª¾àª°àª¤à«€àª¯ સંસà«?કૃતિ અધà«?યાતà«?મ કેનà«?દà«?રી સંસà«?કૃતિ છે. àªàª¾àª°àª¤ અને àªàª¾àª°àª¤à«€àª¯ સંસà«?કૃતિનો પાયો જ અધà«?યાતà«?મ છે. અધà«?યાતà«?મ વિનાનà«?ં àªàª¾àª°àª¤ કલà«?પી શકાય તેમ નથી. તેથી જ ઋષિના હૃદયમાંથી સરà«?વ પà«?રથમ પà«?રારà«?થના નીકળે છે – અમારા રાષà«?ટà«?રમાં બà«?રહà«?મજà«?ઞાની બà«?રાહà«?મણો ઉતà«?પનà«?ન થાઓ. ઋષિ બરાબર જાણે છે કે બીજà«?ં બધà«?ં હોય, પણ અધà«?યાતà«?મ ન હોય તો àªàª¾àª°àª¤ àªàª¾àª°àª¤ નહિ રહે. àªàª¾àª°àª¤àª¨à«€ àªàª¾àª°àª¤à«€àª¯àª¤àª¾ અધà«?યાતà«?મ પર પà«?રતિષà«?ઠત છે.
(2) અમારા રાષ�ટ�રમાં શૂરવીર અને વિજયશીલ ક�ષત�રિયો ઉત�પન�ન થાઓ.
કોઈપણ રાષà«?ટà«?ર સંરકà«?ષણની ઉચિત વà«?યવસà«?થા વિના ટકી શકે નહિ. àªàª¾àª°àª¤à«€àª¯ સમાજનો પાયો અધà«?યાતà«?મ છે, પરંતà«? અધà«?યાતà«?મમાં જ àªàª¾àª°àª¤à«€àª¯ સમાજની ઈતિશà«?રી નથી. સમાજ અને સંસà«?કૃતિની રકà«?ષા પણ થવી જોઈàª?. તેથી ઋષિ પોતાના રાષà«?ટà«?ર માટે શૂરવીર અને વિજયશીલ કà«?ષતà«?રિયો માટે પà«?રારà«?થના કરે છે. કà«?ષતà«?રિયો સમાજની વાડ છે, રાષà«?ટà«?રના રકà«?ષકો છે. બà«?રાહà«?મણો દà«?વારા સંસà«?કૃતિ વધે છે અને વિકસે છે; કà«?ષતà«?રિયો દà«?વારા તે સંસà«?કૃતિનà«?ં રકà«?ષણ થાય છે.
(3) અમારા રાષ�ટ�રમાં પ�ષ�કળ દૂધ આપનારી ગાયો ઉત�પન�ન થાઓ.
ઋષિઓ પલાયનવાદી અધà«?યાતà«?મપà«?રà«?ષો નથી. ઋષિઓ જગતને મિથà«?યા ગણીને બેસી રહેનાર કરà«?મવિમà«?ખ પà«?રà«?ષો નથી. રાષà«?ટà«?રના નાગરિકો માટે અનà«?ન, વસà«?તà«?ર અને રહેઠાણનો ઉચિત પà«?રબંધ હોય તે આવશà«?યક છે, તેથી ઋષિઓ રાષà«?ટà«?રની પà«?રાથમિક શારીરિક જરૂરિયાતોની અવગણના નથી કરતા. પરંતà«? સાથે સાથે àªà«Œàª¤àª¿àª• સà«?ખસà«?વિધાઓમાં રાચવાનà«?ં પણ શીખવતા નથી. શારીરિક જરૂરિયાતો આવશà«?યક છે, પરંતà«? તેમાં જીવનની ઈતિશà«?રી નથી. ઋષિ આ પà«?રારà«?થનામાં પરબà«?રહà«?મ પરમાતà«?મા પાસે પà«?રારà«?થે છે – પà«?ષà«?કળ દૂધ આપનારી ગાયો. ઋષિઓ સોનાચાંદીની ખાણો નથી માગતા, ઋષિઓ વિશાળ મહેલો માટે પà«?રારà«?થના નથી કરતા, ઋષિઓ માગે છે – દૂધાળ ગાયો. આપણી પà«?રાચીન સંસà«?કૃતિમાં ગાયને સમૃદà«?ધિનà«?ં પà«?રતિક માનવામાં આવે છે, સોનાચાંદીને નહિ. આ àª?ક માગણીમાં àªàª¾àª°àª¤à«€àª¯ સંસà«?કૃતિની લાકà«?ષણિકતા વà«?યકત થાય છે.
(4) અમારા રાષ�ટ�રમાં બળવાન બળદો ઉત�પન�ન થાઓ.
બળદ દà«?વારા ખેતી થાય છે, અને ખેતીમાંથી અનાજ આદિ પદારà«?થો ઉતà«?પનà«?ન થાય છે. ઋષિ અહીં બળદ દà«?વારા ખેતી અને ખેતપેદાશો માટે પà«?રારà«?થના કરે છે. àªàª¾àª°àª¤ ખેતીપà«?રધાન છે, અને ગઈકાલ સà«?ધી ખેતી બળદ પર આધારિત હતી, તેથી બળદ ખેતીનà«?ં કેનà«?દà«?ર અને પà«?રતીક પણ ગણાય છે. ઋષિ બળવાન બળદો દà«?વારા સમૃદà«?ધ ખેતી માટે પà«?રારà«?થના કરે છે.
(5) અમારા રાષ�ટ�રમાં વેગવાન ઘોડાઓ ઉત�પન�ન થાઓ.
ઘોડો ગમનાગમન (Communication) ન�ં સાધન છે, તેથી વેગવાન ઘોડાઓ દ�વારા ઋષિ વાહનવ�યવહારના ઉચિત પ�રબંધની પ�રાર�થના કરે છે. વૈદિકકાળમાં ઘોડા ય�દ�ધમાં પણ ઉપયોગી હતા, તેથી ઘોડા દ�વારા ય�દ�ધ માટેના �ક ઉત�તમ સાધનની પ�રાર�થના પણ કરવામાં આવે છે.
(6) અમારા રાષ�ટ�રમાં સ�ત�રીઓ વિનયશીલ અને સંસ�કારી હો.
સંસ�કારી સ�ત�રીઓ સંસ�કારી સમાજનો પાયો છે. સમાજના સંસ�કારન�ં ઘડતર માતારૂપે સ�ત�રીઓ કરે છે. “જે કર �ૂલાવે પારણ�ં તે જગ પર શાસન કરે.’ આ ઉક�તિનો અર�થ પણ � જ છે કે બાળકોના ઘડતર દ�વારા સ�ત�રી સમાજને ઘડે છે. અહીં ઋષિ વિનયશીલ અને સંસ�કારી સ�ત�રીઓ માટે પ�રાર�થના કરે છે, તે વસ�ત�ત: સંસ�કારી સમાજ માટેની જ પ�રાર�થના છે. સંપત�તિ હોય અને સંસ�કારિતા ન હોય તો તે સંપત�તિ વિનાશના માર�ગે દોરી જાય છે. સમાજજીવનના આ સત�યને ઋષિ બરાબર જાણે છે, તેથી જ તેઓ સંસ�કારી સ�ત�રીઓ માટે પ�રાર�થના કરે છે.
(7) અમારા રાષà«?ટà«?રમાં યજમાનોને ઘેર વીર અને સàªàª¾àª®àª¾àª‚ બેસવાને યોગà«?ય યà«?વાનપà«?તà«?રો ઉતà«?પનà«?ન થાઓ.
યજમાન àª?ટલે યજà«?ઞ કરનાર. વૈદિક કાળમાં તો યજà«?ઞ જીવનનો અનિવારà«?ય àªàª¾àª— હતો તેથી સમાજના સૌ સàªà«?યો યજમાનો જ હતા. ઋષિ યજમાનો માટે યà«?વાનપà«?તà«?રોની માંગણી કરે છે. કેવા યà«?વાનપà«?તà«?રો ? વીર અને સàªàª¾àª®àª¾àª‚ બેસવાને યોગà«?ય. સàªàª¾àª®àª¾àª‚ બેસવાને યોગà«?ય àª?ટલે સંસà«?કારી. સંસà«?કારી યà«?વાનો જ સàªàª¾àª®àª¾àª‚, સૌની વચà«?ચે બેસી શકે. સàªàª¾àª®àª¾àª‚ અસàªà«?ય કે મà«?રà«?ખને સà«?થાન ન મળે. કોઈ યà«?વાન વીર હોય, પરંતà«? સંસà«?કારી ન હોય તો તેની વીરતા કà«?રૂરતા બની જાય છે તેથી અહીં ઋષિ માતà«?ર વીરયà«?વાનોની નહિ, પરંતà«? સંસà«?કારી વીર યà«?વાનોની માંગણી કરે છે.
(8) અમારા રાષ�ટ�રમાં વિજયની આકાંક�ષાવાળા મહારથીઓ ઉત�પન�ન થાઓ.
જે રાષ�ટ�રમાં વિજયની આકાંક�ષાવાળા મહારથીઓ હોય તે રાષ�ટ�ર જ ટકી શકે છે. વિજયની આકાંક�ષાવાળા (જિષ�ણૂ) નો અર�થ અહીં આક�રમક નહિ પરંત� પ�રાણવાન છે, ઉત�સાહપૂર�ણ છે.
(9) અમારા રાષ�ટ�રમાં આવશ�યકતા પ�રમાણે વરસાદ વરસે.
જે રાષà«?ટà«?રની àªà«‚મિ પર જà«?યારે અને જેટલો વરસાદ જોઈàª? તà«?યારે અને તેટલો વરસાદ વરસે તે રાષà«?ટà«?રને પોતાની આવશà«?યકતાઓની ખેંચ પડતી નથી. અનાજ, ઘાસચારો, ઘી, દૂધ, પેયજલ અને àªàª°àªªà«‚ર નદીઓ – આ બધà«?ં વરસાદ પર આધારિત છે તેથી ઋષિ માગà«?યા મેઘની માંગણી કરે છે.
(10) અમારા રાષà«?ટà«?રમાં વૃકà«?ષો, વેલીઓ અને વનસà«?પતિ ફળથી àªàª°àªªà«‚ર હો.
રાષà«?ટà«?રને અનાજ, ફળો, ઔષધી, ઘાસચારો, લાકડà«?ં આદિ જરૂરિયાતો વનસà«?પતિ પાસેથી મળે છે, તેથી ઋષિ વનસà«?પતિની માંગણી કરે છે, àª?ટલà«?ં જ નહિ પણ ફળથી àªàª°àªªà«‚ર વનસà«?પતિની માંગણી કરે છે.
(11) અમારા રાષ�ટ�રમાં સૌન�ં યોગક�ષેમ સારી રીતે સંપન�ન થાઓ.
યોગ �ટલે જે જોઈ� તેની પ�રાપ�તિ અને ક�ષેમ �ટલે જે પ�રાપ�ત થય�ં હોય તેની જાળવણી. ઋષિ પરબ�રહ�મ પરમાત�મા પાસે પોતાના રાષ�ટ�રના સૌ માટે યોગ અને ક�ષેમ – બંનેની પ�રાર�થના કરે છે. વસ�ત�ત: આ અગિયાર માગણીઓ દ�વારા ઋષિ પોતાના રાષ�ટ�ર માટે ચાર તત�વોની જ માંગણી કરે છે.
(1) અધ�યાત�મ (2) સંસ�કારિતા (3) જીવનની સાત�વિક પ�રાથમિક જરૂરિયાતો (4) સંરક�ષણ
આ પ�રાર�થનામાં ઋષિ� રાષ�ટ�ર માટે માગવા યોગ�ય બધ�ં જ માગી લીધ�ં છે, પરંત� ન માગવા યોગ�ય કશ�ં જ માગ�ય�ં નથી. કોઈ પણ ડાહ�યો માનવ પોતાના રાષ�ટ�ર માટે, પોતાના દેશબંધ�ઓ માટે આ સિવાય બીજ�ં શ�ં માગે ? આથી અધિક બીજ� શ�ં માગે ? ઋષિ� આ પ�રાર�થનામાં પોતાના રાષ�ટ�ર માટે સંપત�તિની માગણી કરી છે, પરંત� � સમજવ�ં આવશ�યક છે કે ઋષિ કેવા પ�રકારની સંપત�તિની માંગણી કરી છે.
સંપત�તિના બે પ�રધાન ઉપયોગ છે.
(1) જીવનની સાત�વિક પ�રાથમિક આવશ�યકતાઓની પૂર�તિ સંપત�તિ દ�વારા થાય છે. અન�ન, દૂધ, ફળો, રહેઠાણ, વસ�ત�રો, સંરક�ષણ – આ આવશ�યકતાઓ સાત�વિક અને પ�રાથમિક આવશ�યકતા છે. રાષ�ટ�રના બધા નાગરિકોને આ આવશ�યકતાઓ મળવી જોઈ�.
(2) સંપતà«?તિ દà«?વારા àªà«‹àª—વિલાસ પણ મળે છે, સંપતà«?તિ àªà«‹àª—વિલાસ માટે સાધન બની શકે છે. અહીં ઋષિ જે પà«?રારà«?થના કરે છે, તેના સà«?વરૂપ પરથી સà«?પષà«?ટ જોઈ શકાય છે કે ઋષિ સાતà«?વિક અને પà«?રાથમિક આવશà«?યકતાઓની પà«?રà«?તિ માટે જરૂરી સંપતà«?તિની જ માગણી કરે છે. àªà«‹àª— વિલાસ માટે સંપતà«?તિની માગણી આ પà«?રારà«?થનામાં નથી, àª? તો સà«?પષà«?ટ જ છે.
ઋષિ ગાયો, બળદો, ધનધાનà«?ય, વરસાદ આદિની માગણી કરે છે, પરંતà«? સોનà«?ં, ચાંદી, હીરામાણેક, વિશાળ મહેલો કે મખમલના વસà«?તà«?રોની માંગણી કરતા નથી. ઋષિની આ પà«?રારà«?થના àªàª¾àª°àª¤à«€àª¯ સંસà«?કૃતિને અનà«?રૂપ છે. આ પà«?રારà«?થનામાં પà«?રાચીન àªàª¾àª°àª¤àª¨à«€ રાષà«?ટà«?રીય આકાંકà«?ષા અàªàª¿àªµà«?યકત થાય છે, તેથી આ મંતà«?ર પà«?રાચીન àªàª¾àª°àª¤àª¨à«?ં રાષà«?ટà«?રગીત છે.